Varikosel

Erkek üreme sağlığını etkileyen faktörler arasında belki de en sık karşılaşılan, ancak hakkında en çok şehir efsanesi üretilen durumlardan biri varikosel olarak bilinmektedir. Tıbbi tanımıyla skrotum (testis torbası) içerisindeki toplardamarların anormal şekilde genişlemesi ve varisleşmesi durumu olan bu rahatsızlık, günümüzde erkek kısırlığının düzeltilebilir nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. Toplumda görülme sıklığı oldukça yüksek olan bu durum, ergenlikten itibaren her yaş grubunda karşımıza çıkabilmektedir.

Varikosel Nedir ve Neden Oluşur?

Anatomik olarak testisler, vücut sıcaklığından daha düşük bir ısıda sperm üretimi gerçekleştirebilmek için vücut dışında, skrotum adı verilen torbada bulunurlar. Testislere temiz kanı getiren atardamarlar ve kirli kanı götüren toplardamarlar (venler) mevcuttur. Varikosel, işte bu kirli kanı taşıyan toplardamarların içindeki kapakçıkların bozulması sonucunda kanın geriye doğru kaçması ve damarların genişleyerek kıvrımlı bir hal almasıdır. Bacaklarda görülen varislerin testislerdeki karşılığı olarak düşünülebilir.

Genellikle sol testiste görülür (%90 oranında). Bunun nedeni insan anatomisiyle ilgilidir. Sol taraftaki testisten çıkan toplardamar, böbrek toplardamarına dik bir açıyla dökülürken; sağ taraftaki damar daha yatay bir açıyla ana toplardamara bağlanır. Bu dik açı ve damar uzunluğu, sol tarafta basıncın artmasına ve varikosel oluşumuna zemin hazırlar. Ancak nadiren de olsa sağ tarafta veya her iki tarafta (bilateral) da görülebilir.

Oluşum Riskini Artıran Faktörler

Hastalığın kesin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık, damar yapısındaki zayıflık ve ayakta uzun süre kalmayı gerektiren meslekler risk faktörleri arasında sayılabilir. Ayrıca karın içi basıncını artıran kronik öksürük veya ağır sporlar da mevcut bir varikosel durumunu belirgin hale getirebilir.

Varikosel Belirtileri Nelerdir?

Pek çok erkek, rutin bir doktor kontrolüne gidene kadar veya çocuk sahibi olma konusunda zorluk yaşayana kadar bu hastalığa sahip olduğunu bilmeyebilir. Hastaların büyük bir kısmında varikosel herhangi bir belirti vermez (asemptomatik). Ancak belirti verdiğinde genellikle şu şikayetler gözlemlenir:

1. Testis Ağrısı: Genellikle kasığa ve bacağa doğru yayılan, künt bir ağrıdır. Özellikle uzun süre ayakta kaldıktan sonra veya günün ilerleyen saatlerinde artar, uzanıp dinlenince hafifler.
2. Şişlik ve Damarlı Görünüm: İleri dereceli vakalarda, testis üzerinde solucan torbası (bag of worms) benzeri kıvrımlı damar yapıları gözle veya elle fark edilebilir.
3. Testis Boyutunda Küçülme (Atrofi): Kan akışının bozulması ve ısı artışı nedeniyle etkilenen testiste zamanla hacim kaybı yaşanabilir.
4. Kısırlık (İnfertilite): Korunmasız ilişkiye rağmen 1 yıl içinde gebelik elde edilememesi durumunda yapılan araştırmalarda sıklıkla varikosel tespit edilir.

Tanı Yöntemleri ve Derecelendirme

Hastalığın tanısı için en önemli basamak, konusunda uzman bir ürolog tarafından yapılan fiziki muayenedir. Muayene genellikle hasta ayaktayken yapılır. Hekim, hastadan ıkınmasını (Valsalva manevrası) isteyerek damarların belirginleşip belirginleşmediğini kontrol eder.

Fiziki muayeneyi desteklemek ve reflü (geri kaçış) akımını netleştirmek için Skrotal Doppler Ultrasonografi tetkiki istenir. Bu tetkik, damar çaplarını milimetrik olarak ölçer ve kanın ters akımını görüntüler.

Tıbbi literatürde varikosel, ciddiyetine göre 3 dereceye ayrılır:

• Grade 1 (Hafif): Sadece ıkınma sırasında, doktorun elle muayenesinde hissedilen damar genişlemesidir.
• Grade 2 (Orta): Ikınmaya gerek kalmadan elle muayenede hissedilen, ancak dışarıdan bakıldığında görülmeyen genişlemedir.
• Grade 3 (Ağır): Hem elle hissedilen hem de dışarıdan bakıldığında gözle görülebilen damar genişlemesidir.

Varikosel ve Kısırlık İlişkisi: Neden Tehlikeli?

Erkek kısırlığı tanısı alan hastaların yaklaşık %40’ında varikosel bulunmaktadır. Peki, sadece bir damar genişlemesi nasıl oluyor da sperm üretimini bozuyor? Bunun birkaç temel mekanizması vardır:

1. Isı Artışı: Testislerin sperm üretebilmesi için vücut ısısından 2-3 derece daha serin olması gerekir. Genişleyen damarlarda göllenen sıcak kan, testis ısısını artırarak sperm üretimini (spermatogenez) bozar.
2. Toksik Maddelerin Birikimi: Böbrek ve böbrek üstü bezlerinden gelen metabolik atıklar, ters akım nedeniyle testise geri döner ve burada toksik bir ortam yaratır.
3. Oksidatif Stres: Varikosel varlığı, sperm DNA hasarına yol açan serbest radikallerin artmasına neden olur. Bu durum spermin dölleme yeteneğini azaltır.

Bu mekanizmalar sonucunda sperm sayısında azalma, hareketliliğinde düşüş ve morfolojisinde (şekil bozukluğu) artış gözlemlenir.

Tedavi Yöntemleri

Her varikosel hastasının ameliyat olması gerekmez. Eğer hastada ağrı yoksa, testis boyutları normalse ve sperm parametreleri (sperm sayısı ve kalitesi) sağlıklıysa, hasta sadece belirli aralıklarla takip edilebilir. Ancak şu durumlarda cerrahi müdahale şarttır:

• Çocuk sahibi olamama durumu ve sperm değerlerinde bozukluk varsa.
• Hastanın yaşam kalitesini düşüren şiddetli testis ağrısı varsa.
• Ergenlik döneminde testiste gelişim geriliği (küçülme) saptanmışsa.

Mikrocerrahi Varikosel Ameliyatı (Altın Standart)

Günümüzde varikosel tedavisinde kabul gören en etkili ve güvenli yöntem Mikrocerrahi Varikoselektomi yöntemidir. Bu operasyon, kasık bölgesinden yapılan 2-3 cm’lik küçük bir kesi ile gerçekleştirilir. Mikroskop altında büyütme kullanılarak yapıldığı için, cerrah sadece bozuk toplardamarları bağlar; testisi besleyen atardamarı (arter), lenf kanallarını ve sperm kanalını (vas deferens) korur.

Mikrocerrahi yöntemin avantajları şunlardır:

• Nüks (tekrarlama) riski %1’in altındadır.
• Hidrosel (testiste sıvı toplanması) gibi komplikasyon riski yok denecek kadar azdır.
• İyileşme süresi oldukça hızlıdır.

Diğer yöntemler arasında laparoskopik cerrahi ve embolizasyon (damar tıkama) bulunsa da, başarı oranlarının yüksekliği ve komplikasyon riskinin düşüklüğü nedeniyle mikrocerrahi teknik, varikosel ameliyatlarında “altın standart” olarak kabul edilmektedir.

Ameliyat Sonrası İyileşme Süreci ve Beklentiler

Başarılı bir varikosel ameliyatı sonrası hasta genellikle aynı gün veya ertesi gün taburcu edilir. İlk birkaç gün hafif ağrı ve kasık bölgesinde hassasiyet olması normaldir. Hastalar genellikle 3-4 gün içinde masa başı işlerine dönebilirler. Ancak ağır fiziksel aktivite, spor ve cinsel ilişki için genellikle 3-4 hafta beklenmesi önerilir.

Hastaların en çok merak ettiği konu ise sperm değerlerinin ne zaman düzeleceğidir. Sperm üretimi yaklaşık 72-90 günlük bir döngüdür. Bu nedenle ameliyatın etkilerini görmek için en az 3 ay, ideal olarak 6 ay beklemek gerekir. Yapılan çalışmalar, mikrocerrahi sonrası hastaların %60-80’inde sperm parametrelerinde belirgin iyileşme olduğunu, %40-50 oranında ise kendiliğinden gebelik elde edildiğini göstermektedir.

Eğer varikosel tedavisi sonrası doğal yolla gebelik elde edilemezse, tüp bebek gibi yardımcı üreme tekniklerine başvurulur. Ameliyatın yapılmış olması, spermin DNA hasarını azalttığı için tüp bebek başarısını da olumlu yönde etkilemektedir.

Erken Teşhis Önemli

Erkek üreme sağlığının sinsi düşmanı olarak nitelendirilebilecek varikosel, doğru tanı ve modern tedavi yöntemleriyle artık korkulacak bir durum olmaktan çıkmıştır. Özellikle çocuk sahibi olma planı yapan çiftlerin, herhangi bir sorun yaşamadan önce de bir üroloji uzmanına görünmeleri büyük önem taşır. Unutulmamalıdır ki, erken dönemde tespit edilen ve tedavi edilen varikosel, ileride oluşabilecek kalıcı testis hasarlarının ve kısırlık problemlerinin önüne geçilmesini sağlar.

Eğer siz de kasık ağrısı, testislerde dolgunluk hissi yaşıyorsanız veya uzun süredir çocuk sahibi olamıyorsanız, vakit kaybetmeden bir uzmana başvurarak varikosel muayenesi olmanız sağlığınız için atacağınız en doğru adım olacaktır.